Kedar Acharya

Tuesday, February 11, 2014

4:01 AM | Posted by KedarAcharya | | Edit Post

शान्ता चौधरीको जीवन—दर्शन

१. पृष्ठभूमि

शान्ता चौधरीको जन्म २०३७ सालमा दाङको डाँडागाउँमा कमैया परिवारमा भएको हो । उनले आठ वर्षको उमेरदेखि कमलरीको रुपमा स्थानीय जिमिन्दारको घरमा काम गर्न थालिन् । अठार वर्षसम्म स्थानीय सात जना जमिनदारहरुको घरमा कमलरी बसेर उनी २०६३ सालमा मुक्त भइन् । सरकारले २०५७ सालमा कमैया प्रथाको विधिवत अन्त गरे पनि गाँस, बास र कपासको जोहो गर्ने व्यवस्था नहुँदा थप पाँच वर्ष उनले कमलरी बस्नुप¥यो । कमलरीबाट मुक्त भएपछि ज्याला मजदूरी गरी जीवन निर्वाह गर्न थालिन् ।

कमलरी रहँदै शान्ता चौधरीले कमैया, सुकुम्बासी, भूमिहीन, हरुवा—चरुवाका हकहितका लागि आन्दोलनरत रहिन् र नेतृत्व तहमा पनि पुगिन् । यही वर्गीय मुक्ति अभियान र जनआन्दोलन २०६२÷६३ को क्रममा उनी नेपालका ठूला राजनैतिक दलहरुको सम्पर्कमा पनि आइन् । यसै पृष्ठभूमिमा उनी २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनमा समानुपातिकतर्फबाट सभासद् (संसद) पनि बनिन् ।

बाल्यकालमा शिक्षाको अवसरको कल्पनामात्र गर्नसक्ने अवस्थामा रहेकी शान्ता सभासद् बन्दासम्म निरक्षर थिइन् । उनी सभासद् बनेपछि आफ्ना छोरासँग लेखपढ, सयोगीबाट कम्प्युटर र चालकबाट ड्राइभिङ सिकिन् । त्यही शिक्षाको सार, अनुभवको भर र दृढ ईच्छाशक्तिको आडमा शान्ताले संसदको प्राकृतिक स्रोत तथा साधन समितिको सभापति र संविधानसभाको प्राकृतिक स्रोत, आर्थिक, राजस्व बाँडफाँट समितिको सदस्य पदको जिम्मेवारी समेत निर्वाह गरिन् । उनले संविधानसभावको अवसानपछि ‘कमलरीदेखि सभासद्सम्म’ पुस्तक लेखिन् जसलाई सांग्रिला पुस्तक प्रा.लि.ले प्रकाशन ग¥यो ।

२. जीवन—दर्शन

हरेक मानिस एउटा दर्शनमा आधारित भएर बाँच्छ । परिवार, समाज, संस्कार, अध्ययन, अनुभव, भावना, कल्पना र मनोविज्ञानका विभिन्न अवयवहरु मिलेर मानिसको समग्र चिन्तन शैलीको निर्माण हुन्छ, जसलाई जीवन—दर्शन भन्न सकिन्छ । जीवन—दर्शन हरेक मनिसको सोचाइ, बोलाइ र गराइको आधारभूमिको रुपमा रहन्छ । सचेत व्यक्ति आफ्ना जीवनका मूल्य र मान्यता घोषित रुपमा व्यक्त गर्दछन् । शान्ता चौधरीले पनि उनको पुस्तकमा उनका भोगाइ, सोचाइ र गराइका सन्दर्भहरु आत्मकथाको रुपमा व्यक्त गरेकी छन् । ती अभिव्यक्तिमा प्रच्छन्न रुपमा उनले आफ्नो जीवन—दर्शनको झलक दिएकी छन् ।

३. शान्ता चौधरीको जीवन—दर्शनको महत्व

शान्ता एक निम्नवर्गीय सामान्य नेपाली नागरिक हुन् । त्यही पृष्ठभूमिबाट उनी नेपालको संविधानसभाको सभासद् बनिन् । यो उनको जीवनको ठूलो उपलब्धि हो । उनी कमलरीबाट सभासद् भएकीले यो उपलब्धि अझ गरिमामय भएको छ । कमलरीबाट सभासद् बनेकी शान्ताको जीवनको आयाम ठूलो छ । दन्त्यकथा झै अविश्वसनीय लाग्ने जीवनयात्राकी उनी जीवन्त पात्र हुन् ।

नेपाली समाज आम गरिबीबाट पीडित छ र आर्थिक असमानता पनि तीव्र छ । असमानताको खाडल बढिरहेको छ । यस परिस्थितिले नेपाली युवालाई प्रतिशोध वा पलायनको दुई अतिवादी बाटोमा लाग्न प्रेरित गरेको छ । यी नकारात्मक मार्गमा लाग्न प्रोत्साहन गर्ने व्यक्ति र शक्तिको पनि नेपाली समाजमा कमी छैन । यो प्रतिकूल परिवेशलाई सम्यक दृष्टिले विष्लेषण गरी सकारात्मक बाटोमा लैजाने नेतृत्वको भने खाँचो र खडेरी छ । प्रतिशोध र पलायनको ताप र धरापबाट मुक्त गराई निम्न वर्गीय नेपाली जनमानसलाई सकारात्मक परिवर्तनको प्रकाश शान्ता चौधरीले देखाएकी छन् ।

शान्ताको लेखन स्वैरकल्पनाको उपज होइन । यो कोरा उपदेश वा अर्ती मात्र पनि होइन । यो उनले जीवनमा कार्यान्वयन गरेको सोच हो । उनले सिकेका, जानेका र मानेका मात्र होइन आफूले अजमाएका मन्त्र र सूत्र पनि उनले यसमा प्रस्तुत गरेकी छन् ।

जीवनसम्बन्धी सकारात्मक र अनुकरणीय सोचलाई प्रचार र प्रवद्र्धन गर्नु आवश्यक हुन्छ । शान्ता चौधरीकोे जीवन—दर्शन सकारात्मक र अनुकरणीय भएकाले यस लेखमा सो बारे चर्चा गरिएको छ । यो लेख उनको ‘कमलरीदेखि सभासदसम्म’ पुस्तकमा आधारित रहेको छ ।

४. शान्ता चौधरीको जीवन — दर्शन

४.१ व्यक्तिगत र सार्वजनिक जीवनबीच समन्वय

शान्ता चौधरी सामन्तवाद र पुँजीवाद बीचको संक्रमणकालीन नेपालका नारीहरुको प्रतिनिधि पात्र हुन् । अनुशासित र कर्तव्यपरायण पात्रको रुपमा उनी छन् । कमलरी बसेका घरको मानिसहरु, आमाबुबा र पतिप्रतिको कर्तव्य उनले पालना गरेकी छन् । आफ्नो शरीरलाई कष्ट र मनलाई दुःख पर्ने भए पनि उनले विद्रोह गरेकी छैनन् । उनी आठ वर्षको उमेरमा आमाको पछि लागेर कमलरी बस्न गइन् । बिहेको सोचाइ नभएको अवस्थामा पनि परिवारको योजना मुताबिक सानै उमेरमा विबाह गरिन् । पतिको अवज्ञा उनले आन्दोलनमा सरीक हुनका लागि मात्र गरेकी छन् । पति उनीप्रति रुष्ट हुनुको कारण पतिलाई उक्साउनेहरु हुन् भन्ने उनको निष्कर्ष छ । जमिनदार, सन्तान, घरपरिवार, नातेदारहरुप्रतिको कर्तव्य निर्वाहमा उनी प्रतिबद्ध देखिन्छिन् ।

व्यक्तिगत कर्तब्यलाई निर्वाह गरेर मात्र उनले सार्वजनिक जीवनमा प्रवेश गरेकी छन् । कमलरीको रुपमा दिनमा दुई भारी घाँस काट्नु पर्ने दायित्व विहानै पूरा गरेर दिउँसो कमैया मुक्ति आन्दोलनमा सरीक हुने शान्ताले व्यक्तिगत, व्यवसायिक र सार्वजनिक जीवनबीच उदाहरणीय समन्वय राखेकी छन् । मजदूर आन्दोलनका कारण उद्योग बन्द भएर स्वयम् मजदूरहरुको बिचल्ली भएको समाचार आइरहँदा शान्ताको आन्दोलनको शैली अरु स्मरणीय हुन आउँछ ।

४.२ सहृदयी र सहयोगी भावना

उनी सभासद् भएपछि भूमिहीनहरुको समस्यालाई भूमिहीनहरुकै मुखबाट संसदको प्राकृतिक स्रोत तथा साधन समितिमा व्यक्त गर्ने वातावरण मिलाइन् । त्यस समयमा उनले कथित सम्भ्रान्त सभासद्वाट भूमिहीनमाथि दुब्र्यवहार भएको देख्नुप¥यो । त्यस समयमा उनले आँसु थाम्न सकिनन्, समितिको बैठकमा नै उनी रोइन् । यसबाट उनी सहृदयी भएको पुष्टि हुन्छ ।

उनमा सहयोेगी भावना प्रवल छ । कमलरीको रुपमा गाउँमा रहँदा उनी जसरी सहकर्मीहरुसँग मिलेर बसेकी थिइन्, सभासद् बन्दासमेत ती वर्ग र समूहसँग उनको सम्बन्ध र सम्पर्क समान छ । सभासद् भएपछि पाएको रकम उनले आमा र दिदीहरुमा खर्च गरेकी छन् । उनीहरुले आफूबाट अझै धेरै आशा राखेको हुनसक्ने तर आफूले कुनै सहयोग गर्न नसकेको पश्चात्ताप उनमा छ ।

आफूजस्तै कमैयाको जीविका र तिनका सन्तानको भविष्यको चिन्ताले उनलाई कमैया मुक्ति आन्दोलनमा संलग्न गराएको देखिन्छ ।

४.३ संघर्षशीलता

शान्ताले बाँचेको दास जीवन सभ्य समाजका लागि स्वीकार्य होइन । तर त्यो परिवेशमा त्यसको विकल्प पनि देखिएको थिएन । दासता विकल्पहीन वृत्तिको रुपमा चलिरहेको थियो । कमारा कमारी अमलेखको इतिहासले सय वर्ष आयु पुरा गर्न लागेको समयमा पनि नेपालको त्यो भेगमा कमैयाका नाममा दासप्रथा कायम थियो । भाग्य र परम्पराको नाममा यसले निरन्तरता पाइरहेको थियो । स्वयम् कमैयाहरुले पनि मुक्तिको जुक्ति सशक्त रुपले खोज्न सकेका थिएनन् ।

शान्ता पनि कमैया परिवारमा जन्मेकी थिइन, कमलरीको भाग्य लिएर । उनले त्यो भाग्य भोगिन तर त्यो चरम विभेद र शोषण उनलाई सह्य भएन । उनमा अनुभव र शिक्षाको अभाव थियो तर विकृति र शोषण सहने लाचारी थिएन । हो, यी समस्याको समाधानको लागि आवश्यक पर्ने शैक्षिक योग्यता, अनुभव र व्यवहारिक ज्ञानको उनमा अभाव थियो तर यी कमजोरीका नाममा शोषित हुन उनलाई स्वीकार थिएन । उनले कमैया प्रथाको अन्त्य खोज्न थालिन्, विभिन्न आन्दोलनमा सरीक भइन र राजनैतिक दलसँग ऐक्यबद्धता जनाइन् ।

किताबको माध्यमबाट समाजको अध्ययन गर्ने र विदेशमा भएका आन्दोलनबाट प्रेरणा लिई नेपालमा आन्दोलन गर्ने प्रवृत्ति शान्तामा पाइन्न । उनले आफैँ भोगेर समाज चिनेकी छन् र आफ्नै आवश्यकताले आन्दोलनमा होमिएकी छन् । उनको पाठशाला उनको जीवन नै हो ।

उनी परिवर्तनका लागि अन्तःप्रेरणाबाट निर्देशित देखिन्छिन् । भविष्यको सुन्दर तस्बीर उनको मनमा थिएन, तर वर्तमान उनलाई स्वीकार्य थिएन । दोश्रो जनआन्दोलनले उनको संघर्षमय जीवनलाई अर्थ दिएको छ । यो संयोग नमिलेको भए उनी के हुन्थिन् के गर्थिन्, यो सम्झदा कहाली लाग्छ । तर यति भन्न सकिन्छ, उनी अगाडि बढिरहन्थिन् ।

४.४ जहाँ इच्छा, त्यहाँ उपाय

कमलरीबाट सभासद् बन्ने अनि छोराबाट कखरा सिकेर किताब लेख्ने शान्ता चौधरीको मान्यता हो, जहाँ इच्छा, त्यहाँ उपाय । उनले कमलरी नाम दिइएको त्यो दास जीवनमा पनि आशा र विश्वासका झिल्का फेला पारिन् र त्यसलाई शिशिर बसन्तका कथाका शिशिरले झै पछ्याउने सुर गरिन् ।

दासतालाई पनि उनले कर्तव्य सम्झेर पूरा गरेकी छन्, कतै चुक हुन दिएकी छैनन् । चुक हुन दिने स्वतन्त्रता उनलाई थिएन पनि । तर आफूले चाहेको काममा उनी लागेकी छन् । दिउँसोका लागि तोकिएको काम विहानको काममा खप्टेर उनी किशोर वयमा फिल्म हेर्न कुदिन् भने परिपक्व भएपछि कमैया मुक्ति आन्दोलनमा सरीक भइन् ।

कमैया मुक्ति आन्दोलनमा लाग्दा उनी एक्ली वृहस्पति झै थिइन् । जिमिन्दार र सामन्त त यस आन्दोलनका विपक्षी भए । जीविकाको विकल्पको अभावका कारण अरु कमैयाहरुबाट पनि उनले सहयोग पाउन गाह्रो प¥यो । उनको विद्रोही र हक्की स्वभावका कारण उनीसँगको संगत र हिमचिमलाई नै निषेध गरिएको थियो । घर परिवारबाट पनि उनलाई आन्दोलनमा नलाग्न भनिएको थियो । आमाबाबु छोरी सोझी कमलरी बनोस् भन्ने चाहन्थे, पतिलाई पनि उनको बाह्य गतिविधि मन परेन । तर आमाबाबुमा चेतनाको कमी र पतिमा अन्य पक्षको उक्साहटका कारण त्यो भावना आएको हो भन्ने उनको विश्लेषण थियो । पतिबाट मानसिक र शारीरिक प्रताडना पनि पाइन तर आफू भलो त जगत भलो भन्ने चिन्तनका साथ एक दिन उनले पनि कुरा बुझ्नेछन् भन्ने विश्वासमा आफ्नो बाटो छोडिनन् । उनको यात्रा अनवरत छ र त्यसले गन्तब्य फेला पारेको छ । उनको जीवनमा अभाव र प्रतिकूलताले अप्ठेरो पारेको छ तर अवरोधको सामथ्र्य राख्न सकेको छैन ।

४.५ बैगुनीलाई गुनले मार्नु

कमलरीका लागि सारा समाज नै शत्रु थियो । कमैया र कमलरीको शोषणबाट त त्यो समाज चलिरहेको थियो । शान्ता चौधरी त्यसको अपवाद थिइनन् । उनले पनि कमलरी रहँदा विभिन्न मानसिक र शारीरिक यन्त्रणा भोगिन् । एक किसिमले कमलरीको जीवन सश्रम काराबास नै त थियो । जमिनदार, उनकी पत्नी र परिवारका सदस्यहरु उनलाई दुःख दिन प्रतिस्पर्धा गरिरहे झै देखिन्थे । झन् उनी आन्दोलनमा लागेपछि त परिवार पाउने स्नेह पनि दाउमा लाग्यो । तर उनी गाउँको सिस्ने खोला झै अघि बढिरहिन् ।

सभासद् भए पछि उनले सबैलाई गुन लगाउने सोच बनाएकी छन् । आफ्नो गाउँको विकास उनको पहिलो प्राथमिकतामा छ । गाउँमा बिजुली पु¥याउन प्रयास गरिन्, कमलरीका शिक्षाका लागि बजेट छुट्याउन पहल गरिन् अनि सिस्ने खोलामा पुलका लागि अनवरत संघर्ष गरिन् । परिवारका सदस्यहरुको स्नेह र प्रेम पाउन उनले अथक मिहिनेत गरेकी छन् । आफूलाई काममा दलाउने जमिन्दारहरुसँग पनि उनले वैरभाव देखाएकी छैनन् । बरु, मोटर पर्खेर बसेका एक जना जमिनदारलाई उनले आफ्नो मोटरमा लगेर सहयोग गरेकी छन्— सभासद् भएपछि । पुराना कुरा बर्सौसम्म मनमा राखेर बस्दा कसैलाई फाइदा नहुने उसको निष्कर्ष छ । गाउँका मानिस विभिन्न कारणले विभिन्न कालखण्डमा उनीसँग रिसाए पनि उनको मनमा कसैसँग वैरभाव देखिँदैन ।

४.६ वर्गीय दृष्टिकोण, व्यक्तिगत विश्लेषण

शान्ताले भोगेको समाज मूलतः दुई वर्गमा बाँडिएको छ— जमिनदार वर्ग र कमैया । मध्यमवर्गको चर्चा उनले पुस्तकमा गरेकी छैनन् । कमैया परिवारमा जन्मेर आठ वर्षको उमेरमा जमिनदारको घरमा कमलरी बस्न गई २६ वर्षमा मुक्त भएकी उनलाई समाजका अरु वर्ग र तहका मानिसहरुसँग सम्पर्क गर्ने अवसर मिलेन पनि होला ।

उनले समाजलाई जमिनदार वर्ग र कमैया गरी दुई वर्गमा बाँडेर विश्लेषण गरेकी छन् । तर जमिनदार वर्ग मूलतः शोषक वर्ग भए पनि यस वर्गका मानिसका विभिन्न प्रवृत्ति र मनोवृत्तिको विश्लेषण उनले गरेकी छन् । एकजना जमिनदारकी छोरीसँग कमलरी बस्दै उनको मित्रता भएको थियो भने अर्कीसँग सम्बन्ध पछिसम्म राम्रो हुन नसकेको उनको ठम्याइ छ । कतिपय महिला कठोर र पुरुष नरम भएका दृष्टान्त पनि पुस्तकमा पाइन्छ । निम्न वर्गका मानिसहरुले नै उनीहरुको हितमा हुने आन्दोलनको विरोध गरेको प्रसंग पनि पुस्तकमा पाइन्छ ।

वर्गका आधारमा समाजको विश्लेषण गर्ने र वर्गीय एकतामा जोड दिने माक्र्सवादी दृष्टिकोण छ । तर वर्गीय एकताका लागि शिक्षा र चेतना आवश्यक हुने उनको ठम्याइ छ ।

वर्गीय दृष्टिकोण एउटा व्यापक दृष्टिकोण हो । कुनै पनि वर्गका अमूक व्यक्तिको मूल्याङ्कन गर्दा भने व्यक्तिगत र विशिष्ट ढंगको विश्लेषणको आवश्यकता पर्दछ । विभिन्न मूल्य, मान्यता र दृष्टिकोण अनि ती पक्षको सघनताको मात्रा व्यक्ति÷व्यक्तिमा फरक पर्दछ । माक्र्स र एंगेल्स धनी वर्गका मानिस भएर पनि गरिबका पक्षमा लेखे, बोले र संघर्ष गरे । कतिपय तल्लो वर्गका मानिसहरु वर्गीय प्रेम दर्शाउन असफल रहेका छन् । शान्तामा वर्गीय चेतना छ र अमूक व्यक्तिप्रतिको धारणा भने उसको व्यक्तिगत चरित्रमा आधारित देखिन्छ ।

उनको संघर्ष व्यक्तिका विरुद्ध होइन, प्रवृत्तिका विरुद्ध छ । उनले यो संघर्षलाई मनबाट सडक, सदन र संविधानसभासम्म पु¥याएकी छन् ।

४.७ रक्तहीन क्रान्तिको पक्षपाती

आमूल परिवर्तन तथा परिवर्तनको बाहक सामाजिक, राजनैतिक परिघटनालाई क्रान्ति भन्न सकिन्छ । यसले आर्थिक, सामाजिक र राजनैतिक अवस्थामा परिवर्तन ल्याउँछ । त्यसैले तत्काल प्रचलित सामाजिक, राजनैतिक प्रणालीबाट फाइदा पाइरहेको वर्गले क्रान्तिलाई रुचाउँदैन । परिवर्तनले विशेष सुविधा पाइरहेका वर्गलाई सामान्यस्तरमा ल्याउँछ र अर्को वर्गलाई विशेष सुविधा सम्पन्न वर्गमा रुपान्तरण गर्छ । त्यसैले परिवर्तनबाट नोक्सानी ब्यहोर्नु पर्ने वर्गले क्रान्ति र परिवर्तनको विरोध गर्छ । परिवर्तनकारी क्रान्तिकारीहरु र परिवर्तन विरोधीहरुबीचको संघर्ष र प्रतिरोधको श्रृंखलाबाट क्रान्ति घटित हुन्छ । यो संघर्ष र प्रतिरोधको स्वरुप कतिपय स्थान र समयमा हिंसात्मक पनि हुनसक्छ ।

‘प्रेम र युद्धमा सबै चिज जायज हुन्छ’ भन्ने पश्चिमेली लोकोक्ति छ । यसैले क्रान्तिले हिंसात्मक रुपमा लिएको अवस्थामा सर्वसाधारण जनताले समेत अकल्पनीय त्रासदी भोग्नु र देख्नुपर्छ । नेपालको दश बर्से ‘जनयुद्ध’ पनि यसको अपवाद रहेन । त्यही समय शान्ता आन्दोलनमा संलग्न हुन थालेकी थिइन् ।

शान्ता क्रान्तिकी हिमायती मात्र थिइनन्, उनी त क्रान्तिकी एक अभियन्ता नै थिइन् । तर उनलाई हिंसात्मक क्रान्तिमा भने कुनै रुचि रहेन । दमन, शोषण वा उत्पीडन कुनै व्यक्तिले मात्र चलाएको परिपाटी थिएन, यो नेपाली समाजको विकासक्रममा देखा परेको एउटा विकृति थियो । जन्मदै शोषित र शोषक हुनुपर्ने परिपाटीमा परिवर्तन ल्याउनु आवश्यक थियो तर यसका लागि कसैको घाँटी रेटेर सम्भव थिएन । शोषक मरेर शोषण सिद्धिने प्राक्कल्पना यथार्थपरक थिएन । कालगतिले नै कति शोषक मरे तर शोषण सकिएन । त्यसैले शोषणको अन्त्यका लागि आर्थिक सामाजिक संरचनामा नै परिवर्तन हुनुपर्ने शान्ताको ठहर छ । यस्तो परिवर्तनका लागि शान्ता हिंसाको आवश्यकता ठान्दिनन् ।

४.८ कर्म गर फलको आश नगर

शान्ताले कमलरी जीवनमा अनेक दुःख खेपिन् । कमलरी रहँदै उनी कमैया मुक्ति आन्दोलमा पनि भइन् । मालिकलाई कामबाट सन्तुष्ट पारेर उनी आन्दोलनमा जान्थिन् । उनी संलग्न आन्दोलनका माग थियो कमैया प्रथाको अन्त्य र विपन्न वर्गका मानिसलाई जीविकाको हक । एक्काइसौँ शताब्दीमा पनि उनी मानिस भएर बाँच्न पाउने हकका लागि लडिरहेकी थिइन् । तर त्यो कसरी कार्यान्वयन हुनसक्छ भन्न सक्ने अवस्थामा उनी थिइनन् । विकृति र विसंगतिको अन्त्यपछि स्वतः स्वच्छ समाजको निर्माण हुनेछ भन्ने उनको विश्वास थियो ।

शान्ताले कमैया मुक्ति आन्दोलनको नेतृत्व गरेकी छन् । तर यसमा उनको चासो र स्वार्थ देखिन्न । उनी नचाहँदा नचाहँदै पनि ती पदमा पुगेकी छन् । सभासद् मनोनित हुँदा समेत आफू होइन त्यही नाम भएको अरु व्यक्ति होला भन्ने धारणा बनाउँछिन् । संविधानसभा संसदयका समितिको सभापति र सदस्य पद पनि उनी प्रारम्भमा अस्वीकार गर्छिन् तर नेताहरुको आग्रहमा स्वीकार गर्छिन् ।

४.९ आफूलाई जित, संसार जितिन्छ

मानिसका मनमा उब्जने लाज, डर, पराजयबोध, हीनता जस्ता भावनामाथि विजय पायौँ भने सफलता सहजै प्राप्त हुन्छ भन्ने भनाइ छ । शान्ताले पनि यही शैली अवलम्न गरेकी छन् ।

जन्मदै शान्ता विपन्नताको जालोमा परेकी थिइन् । त्यही विपन्नताले उनलाई कमलरी नामको दासतामा पु¥यायो । उनी शिक्षाबाट बञ्चित भइन् । गाउँमा बसेकी उनले हेरेर जान्ने अवसर पनि पाइनन् । तर हिम्मत र उत्साहको सहयोगले उनी आफैँले कल्पना गर्न नसकेको उचाइमा पुगिन् ।

शान्ताले औपचारिक कार्यक्रम देखेकी थिइनन् र परिचय दिन जानेकी थिइनन् । अरुले भनेको कुराबाट सिकेर परिचय दिन खोज्दा उनले अरुकै नाम र ठेगाना आफ्नो परिचयको क्रममा बताइन् । यसमा उनलाई कति लज्जा भयो होला । तर पछि परिचय दिने मात्र होइन, संविधान सभाका समिति संचालन गर्ने जिम्मेवारी पनि पूरा गरिन् । सभासद् भइसक्दा पनि औपचारिक र स्तरीय पोशाक नभएका कारण उनको पटक पटक अपमान भएको छ तर उनले त्यसकालाई सहजतापूर्वक सहन गरेकी छन् ।

४.१० नारी अस्मिताप्रति सजग

कमलरीमाथि यौन शोषण समेत हुने गर्दथ्यो । यसका विरुद्धमा कमलरीहरु बोल्न सक्दैनथे । युवावयमा प्रवेश गरेपछि शान्तामा पनि यौन शोषणको डर पस्यो । उनकै आँखा अगाडि कैयौ यौन शोषणमा परेका कमलरी भएकाले त्यो डर स्वभाविक पनि थियो । तर उनले यसका विरुद्ध आफूलाइ मानसिक रुपमा तयार पारिन् र आफ्नो अस्मिता जोगाउन सफल भइन् । हक्की र आँटिली युवतीको रुपमा उनले आफूलाई प्रस्तुत गरिन् । यही स्वभावका कारण उनलाई कम ज्यालामा कठोर काम लगाइयो । तर उनले त्यसलाई स्वीकार गरिन् । नारी अस्मिताप्रति सजग भएकाले नै उनले सानो उमेरमा विवाह गर्न स्वीकार गरेकी थिइन् ।

५. उपसंहार

शान्ता चौधरीले कम उमेरमा लामो जिन्दगी भोगेकी छिन् । त्यसैले उनका अनुभवहरुको आयाम ठूलो छ । उनको जीवनी र जीवन दर्शनको अध्ययन र चिन्तनबाट सिक्ने र जान्ने पर्याप्त विषयहरु छन् । उनको बाँकी जीवनले पनि नेपाली जनमानसमा यस्तै सकारात्मक प्रेरणा दिनेछ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ ।

समाप्त

0 comments

Saturday, January 11, 2014

8:20 AM | Posted by KedarAcharya | | Edit Post

राइट टु रिजेक्टमा फरक मत

हालै सर्वोच्च अदालतले नेपाल सरकारलाई आगामी निर्वाचनदेखि मतदाताको सबै उम्मेदवारलाई अस्वीकार गर्ने अधिकार दिन मतपत्रमा राइट टु रिजेक्ट को प्रवाधान राख्न आदेश दिएको छ । सर्वोच्चको आदेशपछि यो व्यवस्था कार्यान्वयन गर्नु सम्बन्धित निकायको कर्तब्य हुन आउँछ । तर यो व्यवस्थाको औचित्य भने शंकारहित छैन ।
सबै नेपाली नागरिकलाई निर्वाचनमा भोट हाल्ने मात्र होइन राजनैतिक दल खोल्ने र निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्ने अधिकार पनि छ । मुलुकमा विद्यमान दलहरुले मुलुकको हित गर्न असक्षम छन् भन्ने लागेमा नयाँ दल खोली चुनावमा भाग लिन सकिन्छ । भारतजस्तो लामो दलीय व्यवस्था भएको मुलुकमा त भरखरै आम आदमी पार्टीको स्थापना भयो र दिल्ली विधान सभा निर्वाचनपछि सरकार गठन गर्न सक्षम भयो । नेपालजस्तो राजनैतिक शक्तिको निर्माण हुँदै गरेको मुलुकमा त झन नयाँ दल गठन गर्नुु सजिलो छ । हालै सम्पन्न संविधानसभा निर्वाचनमा १२२ दलले चुनावमा भाग लिएका थिए, जसमध्ये आधासरो नयाँ थिए । दल नखोली स्वतन्त्र उम्मेदवारको रुपमा समेत निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकिन्छ ।
सार्वजनिक लाभको पदमा बसेका व्यक्ति मात्र दल खोल्न, दलको सदस्य बन्न र उम्मेदवार बन्नबाट बञ्चित हुन्छन् । सार्वजनिक लाभको पदमा बस्ने निर्णय सम्बन्धित व्यक्तिको स्वेच्छाको विषय हो ।
निर्वाचन भनेको अरुलाई चुन्ने अवसर मात्र होइन, आफैँ चुनिने अधिकार पनि हो । मुलुक कसैको बिर्ता होइन, अरु कसैलाई स्वीकार वा अस्वीकार गर्ने गोलचक्करमा मात्र नागरिक अधिकार सीमित छैन । अरुलाई अस्वीकार गर्ने भावनालाई आफू विकल्प बनेर निकास दिनु हरेक नागरिकको मुलुकप्रतिको कर्तव्य पनि हो । यसो हुन नसकेमा नकारात्मक भोटले नकारात्मक वातावरणको सिर्जनामात्र गर्दछ । आफू पनि उम्मेवार नबन्ने र अरुलाई पनि अस्वीकार गर्ने हो भने निर्वाचनबाट विजयी भएर सम्हाल्नुपर्ने सार्वजनिक जिम्मेवारी कसले कसरी सम्हाल्ने ?
रोज्नु एक जटिल कार्य हो । नराम्रोमध्ये राम्रो मात्र होइन राम्राहरुमध्ये धेरै राम्रो छान्न पनि कठिन हुन्छ । रोज्ने वा छान्ने विवेकका कारण नै मानव अरु प्राणीभन्दा फरक छ । हरेक जटिल परिस्थितिमा पनि विकल्प देख्नु र त्यसमध्ये राम्रो विकल्पको चयन गर्न सक्नु मानवीय विवेकको पहिचान हो । उपयुक्त विकल्प छान्न नसकेर निर्वाचनमा सबैलाई अस्वीकार गर्नु, आफू विकल्प बन्न नखोज्नु अनि मुलुकलाई अर्को निर्वाचनको बोझ बोकाउनु राजनैतिक अधिकारको प्रयोग होइन, अलमल र अकर्मण्यताको अभिव्यक्ति मात्र हो । सीमित प्रजातन्त्र भएका मुलुकमा संस्थापन पक्षबाट उठाइएका उम्मेदवारलाई अस्वीकार गरी शासक वर्गलाई चुनौती दिन राइट टु रिजेक्ट केही हदसम्म प्रभावकारी हो्ला, हाम्रो सन्दर्भमा यो अर्थहीन छ ।
मुना आचार्य
विराटनगर ११ ।

0 comments

8:11 AM | Posted by KedarAcharya | | Edit Post

वैदेशिक रोजगारको सेरोफेरो

पृष्ठभूमि
एक देशको कामदारले विदेशमा पाउने रोजगारीको अवसर नै वैदेशिक रोजगार हो । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा श्रमको पहुँच वैदेशिक रोजगारको आधार हो । खुला बजार नीति तथा विश्वव्यापीकरणको अभियानले उत्पादन र उत्पादनका साधनहरुको स्वतन्त्र आप्रवाहमा जोड दिएको हुनाले वैदेशिक रोजगार वर्तमान विश्व अर्थव्यवस्थाको महत्वपूर्ण कडी हो । कतिपय मुलुकको अर्थतन्त्रको आधार नै विदेशमा काम गर्न गएका कामदारले स्वदेशमा पठाएको रकम (रेमिटान्स) रहने गरेको छ । नेपाल पनि विस्तारै रेमिटान्स आश्रित मुलुकमा रुपान्तरण हुन लागेको प्रतीत हुन्छ ।
नेपालमा वैदेशिक रोजगारको सुरुआत
नेपालमा आय आर्जनका लागि विदेश जाने प्रचलन पुरानो हो । अरनिको कलाकारका रुपमा विदेश गएका थिए र नेपालको नाम राखेका थिए । मल्लकालमा पनि ब्यापार व्यवसायका लागि तिब्बतजाने प्रचलन व्यापक थियो । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको प्रसिद्ध कृति ‘मुनामदन’ धन कमाउन विदेश जाने नेपाली बाध्यता र संस्कृतिमा आधारित छ ।
सुगौलीको सन्धि (वि.सं. १८७४) पछि नेपालीहरु ब्रिटिश सेनामा भर्ना हुने क्रम चल्यो । प्रथम र दोश्रो विश्वयुद्धमा नेपाली जनताले बेलायती सैनिकको रुपमा विभिन्न देशमा गई काम गरे । यसपछि पनि विदेशी सेनामा भर्ना हुने क्रम जारी रह्यो तर यसको पहुँच र प्रभाव सीमित थियो ।
एकीकरण पश्चात नेपाल गृह कलहमा फस्यो । वि.सं. १९०३ मा राणा शासनको सूत्रपात भएपछि नेपाल एकतन्त्री कठोर शासनको चङ्गुलमा फस्यो । काठमाडौ उपत्यका पस्न र निस्कन रहदानी आवश्यक पर्ने सो समयमा विदेश जानआउन सजिलो थिएन । पञ्चायतकालले पनि बन्द समाजकै पक्षपोषण ग¥यो । २०४६ सालको परिवर्तनपछि नेपालमा खुलापनले विकसित हुने मौका पायो र नेपालीहरुको विदेश जानेआउने क्रममा वृद्धि भयो । औपचारिक रुपमा वैदेशिक रोजगारमा जान २०५१ सालमा बाटो खुल्यो । २०५२ सालमा सुरु भएको सशस्त्र विद्रोहले नेपालमा लगानीका वातावरण बिग्रियो, रोजगारीका अवसर घट्यो, जनधनमा असुरक्षा उत्पन्न भयो । यसपछि रोजगारीका लागि विदेश जाने क्रममा उच्च वृद्धि भयो । आन्तरिक अर्थतन्त्र निराशाजनक भएको अवस्थामा वैदेशिक रोजगारमा जाने नेपालीहरुले भित्र्याएको रेमिटान्स नै नेपाली अर्थतन्त्रको धमनी सावित भयो ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा रेमिटान्सको भूमिका
हाल नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादनको करिब २३ प्रतिशत रकम रेमिटान्सबाट प्राप्त हुन्छ । यो अनुपात सालिन्दा बढिरहेको छ । ५५.८ प्रतिशत परिवारको रेमिटान्समा पहँुच छ । चारमध्ये एक घरका मानिस विदेशमा रहेका छन् । मुलुकका ८० प्रतिशत जनसंख्यामा प्रत्यक्ष÷अप्रत्यक्ष रुपमा रेमिटान्सको रकम पुग्दछ । यसबाट समग्र अर्थतन्त्रमा कृषि पछि रेमिटान्सको स्थान रहेको देखिन्छ । कुल गार्हस्थ उत्पादनको तुलनामा बढी रेमिटान्स कमाउने मुलुकहरुको सूचीमा नेपाल लगातार दोश्रो पटक छैटौँ स्थानमा रहन सकेको छ ।
आर्थिक वर्ष २०६८÷६९ मा करीब रु. ३६० अर्ब बराबरको विदेशी मुद्रा रेमिटान्सको रुपमा भित्रिएको थियो । यसैले व्यपार घाटा रु. ३८७.४१ अर्ब हुँदा पनि सो अवधिमा शोधनान्तर बचत रु.१२७.७० अर्ब रहन सकेको थियो । २०६९ असार मसान्तमा विदेशी मुद्रा संचिति रु.४३९.४६ अर्ब पुगेको थियो । रेमिटान्स विदेशी मुद्राको प्रमुख स्रोतको रुपमा रहेको छ ।
नेपालको गरिबी आर्थिक वर्ष २०५२÷५३ को ४१.७६ प्रतिशतबाट घटेर आर्थिक वर्ष २०६०÷६१ मा ३०.८५ र आर्थिक वर्ष २०६६÷६७ मा २५.१६ प्रतिशतमा झर्नुमा रेमिटान्सको नै प्रमुख योगदान रहेको मानिएको छ । शिक्षा स्वास्थ्य, आवास, खानेपानी जस्ता सुविधामा जनताको पहुँच पुगेको छ । गरिब जनता वैदेशिक रोजगारीमा जान सकेका कारण रेमिटान्सको सोझो असर गरिबी न्यूनीकरणमा परेको छ । नेपालीको औषत आयु, साक्षरता प्रतिशत, मातृशिशु मृत्युदर, पोषण जस्ता क्षेत्रमा प्रगति भएको छ ।
विदेशमा काम गर्न जाने प्रचलनले गरी खाने संस्कृतिको विकास भएको छ । विदेशमा काम गरी फर्केका मानिसहरुमा विभिन्न कामको ज्ञान र अनुभव हुने भएकाले उनीहरुले नेपालमा फर्केर विभिन्न उद्यम गरेका छन् । विदेशमा काम गरी फकेका मानिसहरुले आफूले सिकेको सीप अनुसार कृषि फार्म, बेकरी उद्योग, रेष्टुराँ आदि खोलेका छन् । यसबाट नेपालमा रहेका बेरोजगार युवामा पनि सकारात्मक भावना निर्माणमा सहयोग पुग्ने देखिएको छ ।
रेमिटान्सका अप्रत्यक्ष आर्थिक प्रभावहरु पनि छन् । शहरीकरणको विकास भएको छ । जनताको उपभोग बढेकाले राजस्वमा वृद्धि भएको छ । मेनपावर कम्पनी र रेमिटान्स कम्पनी स्थापना भएका छन् । व्यवसायिक तथा प्राविधिक तालिम दिने तथा विदेशी भाषा र संस्कृति सिकाउने व्यवसायको विस्तार भएको छ । बैकिग प्रणालीले तरलता प्राप्त गरेको छ । नेपाली वायुसेवा कम्पनीसँग पर्याप्त विमान नभएकाले विदेश जाने नेपालीलाई सेवा दिई व्यवसाय विस्तार गर्न सकेका छैनन् तर विदेशी वायुसेवालाई ग्राउण्ड ह्याण्डलिग सेवा दिइ आय आर्जन गरेका छन् । सरकारले पासपोर्ट वापतको राजस्व प्राप्त गरेको छ । विदेशी मुलुकले नेपालमा राजदूतावास बढाएका छन् ।
वैदेशिक रोजगारको मूल्य
रेमिटान्सको प्रभाव सकारात्मक मात्र छैन । नेपाल, नेपाली समाज र नागरिकले यो उपलब्धिका लागि ठूलो मूल्य चुकाएका छन् ।
आर्थिक मूल्य
दैनिक करिब १६०० नेपालीहरु वैदेशिक रोजगारका लागि विदेश गइरहेका छन् । यसरी नेपाल छोड्ने नेपालीहरु २० देखि ४४ वर्षको उमेर समूहका छन् । त्यसैले अहिले गाउँमा युवाको संख्या घटेको छ । रेमिटान्स आय प्राप्त गर्ने परिवार गाउँको घर र खेती छोडी बजारमा डेरा लिई बस्ने क्रम बढिरहेको छ । ग्रामीण अर्थतन्त्रको आधारको रुपमा रहेको कृषिक्षेत्रले भने श्रमशक्तिको अभाव झेलिरहेको छ ।
विदेशमा जाँदा प्राप्त हुने आय स्वदेशको भन्दा राम्रो हुने गर्दछ । यसबाट उपभोगमा वृद्धि भएको छ । आय उपभोगमा खर्च गर्ने प्रवृत्तिले उपभोक्तावादी संस्कृतिको विकास गरेको छ । रेष्टुरेन्ट र फास्टफुड संस्कृति नेपाली जीवनको अङ्ग भएका छन् । विदेश जाने, कमाउने र खर्च गर्ने सोच र संस्कृतिको विकास भएको छ । प्रदर्शन प्रभावका कारण उपभोगमा तीव्र वृद्धि भएको छ । आफ्नो गाउँठाउँको विकास र उन्नति प्राथमिकतामा पर्न सकेको छैन । यसबाट मुलुकको आर्थिक वृद्धि न्यून र मूल्यवृद्धि उच्च हुन पुगेको छ ।
वैदेशिक रोजगारका कारण उद्योगधन्दामा पनि दक्ष श्रमिकको अभाव भएको छ । आन्तरिक श्रम बजारमा ज्यालामा वृद्धि भएको छ । यसबाट उत्पादन लागत बढी आन्तरिक उत्पादन कम हुने र आयात प्रोत्साहित हुने वातावरण सिर्जना भएको छ ।
सामाजिक मूल्य
वैदेशिक रोजगारको समाजिक असर चिन्ताजनक छ । विवाहपछि विदेश जाने मानिसहरुको वैवाहिक जीवनमा विचलन देखिएकोे छ । बिबाहेतर यौन सम्बन्ध बढ्दो छ । यसबाट विभिन्न किसिमका अपराधिक घटना भएका छन् । साना केटाकेटी आमाबाबुको माया ममताबाट बञ्चित भएका छन् । गाउँमा बुढा मानिसहरु असहाय अवस्थामा रहेका छन् । गाउँका अधिकांश पुरुष वैदेशिक रोजगारमा गएकाले परम्परागत रुपमा पुरुषले गर्ने गरेका काम महिलाले गर्नुपरेको अवस्था छ ।
विदेशमा लामो समय काम गरेर वृद्ध र अशक्त भएपछि स्वदेश फर्कने नेपालीबाट नेपालको सामाजिक सुरक्षा (स्वास्थ्य) को क्षेत्रमा ठूलो दायित्व सिर्जना हुने देखिन्छ ।
सडक दुर्घटना, विषम हावापानी, रोगब्याध आदि कारणले विदेशी भूमिमा अंगभंग हुने र ज्यान गुमाउने नेपालीको संख्या बढिरहेको छ । दैनिक करिब ४ जना नेपालीको विदेशमा मृत्यु हुने गर्दछ । धर्म, सँस्कृति र कानूनको ज्ञानको अभावका कारण कतिपय नेपाली विदेशमा कानूनी कारवाहीमा परेका छन् । यस्तो अवस्थामा सम्बन्धित व्यक्तिको परिवारले ठूलो आर्थिक र मानवीय क्षति सहनुपर्ने हुन आउँछ । परिवारको आयस्रोत ठप्पहुन्छ भने खर्चमा नियन्त्रण गर्न कठिन पर्छ । वैदेशिक रोजगारमा जाने क्रममा लिएको रिन तिर्न नसकेर घरखेत लिलाम हुने र परिवार सडकमा आउने सम्भावना इन्कार गर्न सकिँदैन । यस्ता घटनाबाट पीडित व्यक्ति र परिवारमा वैदेशिक रोजगार सँधै एउटा दुःस्वप्नको रुपमा रहन्छ ।
वैदेशिक रोजगार विषयका केही बहस
वैदेशिक रोजगारबाट नेपालले हासिल गरेको उपलब्धि र यसका लागि चुकाउनु परेको मूल्यलाई लिएर विभिन्न बहस पनि भएका छन् । यसका केही विषय यस प्रकार छन् ।
रेमिटान्स नेपालको हितमा छ कि छैन
वैदेशिक रोजगार र रेमिटान्स नेपालको दीर्घकालीन हितमा भएनभएको विषयमा अर्थशास्त्रीहरुमा एकै मत देखिन्न । वैदेशिक रोजगार नेपाली अर्थतन्त्रको धमनी भएको तर्क गरिन्छ । धेरै नेपालीको पहुँच भएको, पिछडिएको वर्ग र क्षेत्रसमेत वैदेशिक रोजगारबाट लाभान्वित भएको, रेमिटान्स भित्रिने गाउँको विकास भएको, गरिबी र रोजगारीको सूचकमा सुधार भएको तथ्याङ्क दृष्टिगत गर्दा यो तर्क उपयुक्त देखिन्छ । नेपालको अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्र अन्तरगतको शोधनान्तर बचत र विदेशी विनिमय दर उपयुक्त स्तरमा रहनुमा रेमिटान्सको योगदान रहेको छ ।

अर्कोतिर वैदेशिक रोजगारका कारण स्वदेशी श्रम बजारमा दक्ष जनशक्तिको अभाव भएको, यसबाट उत्पादन प्रभावित भएको, आन्तरिक श्रम बजारमा श्रमिकको ज्याला बढेको, रेमिटान्सको रकम उपभोगमा खर्च हुन गई आयात र मूल्य वृद्धि भएको, नेपाली समाजमा विभिन्न विकृति भित्रिएको आदि तर्क दिई रेमिटान्सबाट नेपाली अर्थतन्त्रलाई सही दिशा नमिल्ने बताइन्छ । रेमिटान्सबाट उच्च व्यापार घाटा, न्यून आर्थिक वृद्धि र उच्च मूल्य वृद्धिको जालोमा मुलुक फस्ने तर्क गरिन्छ ।
अर्थतन्त्रमा ठूलो परिमाणमा विदेशी मुद्रा भित्रिएपछि उत्पादनमा ह्रास आउँछ र बाह्य प्रतिष्पर्धात्मक क्षमतामा कमी आउँछ । यस्तो अवस्थालाई डच डिजिज भनिन्छ । नेपाली अर्थतन्त्रमा पनि डच डिजिज लाग्न थालेको महसुस गरिएको छ । घट्दो वस्तु निर्यात, उच्च मूल्यवृद्धि, कम आर्थिक वृद्धिदर र बढ्दो बेरोजगारीले यसतर्फ संकेत गरेको छ । यस्तो अर्थतन्त्रलाई उत्पादनमुखी राष्ट्रिय र स्वाधीन अर्थतन्त्रमा रुपान्तरण गर्न पक्कै कठिन हुनेछ ।

उत्पादनशील क्षेत्रमा रेमिटान्सको उपयोग
रेमिटान्समा गरिब नेपालीको पनि पहुुँच भएकाले समाजिक सेवामा अवस्थामा सुधार भएको छ । साक्षरता, मातृशिशु स्वास्थ्य, औसत उमेर जस्ता सूचकहरुमा उल्लेखनीय प्रगति भएको छ । नेपालको गरिबीको स्थितिमा आएको उल्लेखनीय सुधारलाई रेमिटान्ससँग जोडिएको छ ।
रेमिटान्सको रकमको ७९ प्रतिशत अंश वस्तु तथा सेवाको उपभोगमा सकिन्छ र २.३ प्रतिशत मात्र पुँजीमा रुपान्तरित हुन्छ । यसैले रेमिटान्सले उपभोग बढाएको तर उत्पादन बढाउन भूमिका खेल्न नसकेको देखिन्छ । त्यसैले रेमिटान्सको उचित उपयोग नभएको तर्क राख्ने गरिएको छ । यसै कारण रेमिटान्सलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगाउनु पर्ने आवाज पनि उठ्ने गरेको छ । सरकारले वैदेशिक रोजगारमा जाने कामदारले मात्र खरिद गर्न पाउने गरी बैदेशिक रोजगार ऋणपत्र निष्काशन पनि गर्ने गरेको छ । तर यसप्रति लगानीकर्ताको उत्साह राम्रो छैन ।
बसाइँसराइ, प्रतिभा पलायन र वैदेशिक रोजगार
नेपालबाट विदेश जाने क्रम बढिरहेको छ । यसका विभिन्न प्रयोजन छन् । वैदेशिक रोजगार पनि विदेश जानुको मुख्य कारणको रुपमा रहेको छ । तर वैदेशिक रोजगारलाई अन्य किसिमका वैदेशिक यात्रासँग छुट्याएर विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ । विदेश जाने, कमाउने र उतै स्थायी बसोबास गर्ने मनसाय भएका नेपालीले आफ्नो आय नेपाल पठाउँदैनन् । बरु नेपालमा रहेको सम्पत्ति बिक्री गरी सो रकम अनौपचारिक माध्यमबाट विदेशमा पुर्याउँछन् । संयुक्त राज्य अमेरिका, अष्ट्रेलिया र युरोपेली मुलुक जाने अधिकांश नेपाली यही कोटीका छन् । नेपालमा रोजगारीको अवसर भएका तर बढी ज्यालाका लागि विदेश जाने प्रवृत्ति प्रतिभा पलायन हो । उनीहरुको सेवा मुलुकले चाहेको छ तर पाएको छैन । उनीहरु आफ्नो कमाइ नेपाल पठाउन पनि सक्छन्, कमाइ उतै राखी विदेशमै बसोबास गर्न पनि सक्छन् । नेपालमा रोजगारीका अवसर नपाएर बाध्यतावश विदेश जानेहरु बैदेशिक रोजगारीमा जाने कामदार हुन् । यिनीहरु आफ्नो कमाइ नेपाल पठाउँछन्, नेपाल फर्कन्छन् र नेपालमै मर्न चाहन्छन् । राज्यको ध्यान र प्राथमिकता तिनको हित संरक्षणमा केन्द्रित हुनु आवश्यक छ । विदेश जाने सबै नेपालीको बाध्यता र क्षमता एकै किसिमको छैन ।
वैदेशिक रोजगारका क्षेत्रममा उठाउनु पर्ने कदम
रोजगारमूलक तालिम
नेपालबाट वैदेशिक रोजगारमा जाने अधिकांश कामदारहरु सम्बन्धित विषयमा तालिम प्राप्त छैनन् । नेपालबाट रोजगारीमा जाने कामदारमध्ये ७५ प्रतिशत अदक्ष छन्, २३ प्रतिशत अर्धदक्ष छन् र २ प्रतिशतमात्र दक्ष छन् । तालिम लिएका कामदारको क्षमता पनि सन्तोषजनक छैन । कतिपय नक्कली प्रमाणपत्रको आधारमा वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन् । यसबाट काम पाउन समस्या, कम ज्यालादर, बढी जोखिम र गाह्रो काम गनुृपर्ने आदि अवस्थाको सिर्जना भएको छ ।
रोजगारमूलक प्राविधिक तालिमको अवसरलाई व्यापक बनाउनु आवश्यक छ । उपयुक्त तालिमले वैदेशिक रोजगारी मात्र होइन आन्तरिक रोजगारीलाई पनि सहयोग पुग्दछ । यसबाट गरी खाने सँस्कृतिको विकास हुन्छ । शैक्षिक योग्यतामात्र होइन, रोजगारमूलक तालिम पनि राम्रो जीवन यापन गर्न उत्तिकै प्रभावकारी हुन्छ भन्ने भावना समाजमा विकसित हुन्छ । शैक्षिक बेरोजगारको ताँती अनि प्रविधिक ज्ञान भएका जनशक्तिको अभावको विसंगतिबाट मुलुक मुक्त हुनेछ । तालिमप्राप्त जनशक्ति वैदेशिक रोजगारीमा पठाउन सके उनीहरुको ज्याला बढी भई रेमिटान्सका रुपमा बढी विदेशी मुद्रा प्राप्त हुन सक्ने, सजिलो तथा सुरक्षित रोजगारी प्राप्त हुनसक्ने अवस्था सिर्जना हुनेछ ।
महिला सशक्तिकरण
नेपाली समाज मूलतः पुरुष प्रधान छ । तर वैदेशिक रोजगारमा घरका मूलीको रुपमा रहेका पति विदेश गएको अवस्थामा पत्नी नै घरको मूली भएर सम्हाल्नुपर्ने अवस्था छ । सामाजिक परिवेश, साँस्कृतिक परम्परा आदिका कारण महिलालाई घरमूलीको भूमिका निभाउन सजिलो छैन । यसैले घरका मूली वैदेशिक रोजगारमा गएका महिलाहरुलाई समूहमा आबद्ध गर्ने र उनीहरुलाई सशक्त बनाउने नीति अख्तियार गर्नु आवश्यक छ । यसबाट महिला हिंसा र सामाजिक अवहेलना कम हुने, महिलाको मनोवल उच्च हुने जस्ता गैर आर्थिक फाइदा हुन्छन् भने पतिले विदेशमा कमाएर पठाएको रकमको उचित सदुपयोग तथा उत्पादक उपयोग हुने अवस्था पनि सिर्जना हुन्छ । वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका महिलाहरुलाई समूहमा संगठित गर्नु आवश्यक छ । समूहमा आवद्ध भएका महिलाहरुले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएका छन् । यस कार्यमा गैर सरकारी संस्थाहरुले ध्यान पु¥याउनु आवश्यक छ ।
प्रबद्र्धनको प्रयास
रेमिटान्स अब कृषि पछिको महत्वपूर्ण क्षेत्रको रुपमा विकसित भएको छ । यस्तो क्षेत्रले सरकारी लगानी तथा सुरक्षाको चाहना राख्नु स्वभाविक हो । रेमिटान्सको प्रबद्र्धन तथा वैदेशिक रोजगारमा गएका कामदारको हित संरक्षण गर्नु सरकारको दायित्वको रुपमा लिइनु आवश्यक छ । त्रिवर्षीय योजना (२०६७÷६८—२०६९÷७०) मा पनि मानव संसाधनको विकास, जोखिम न्यूनीकरण तथा लाभ अधिकतम बनाउने र गरिबी निवारणमा रेमिटान्सको योगदान बढाउने उद्देश्य लिइएको थियो ।

नेपालले विदेशमा रहेका आफ्ना नागरिकको हितको पक्षमा पहल गर्नु आवश्यक छ । रेमिटान्स भित्र्याउने मुलुकहरुबीच साझेदारी गरी वैदेशिक रोजगारीलाई कसरी व्यवस्थित र मर्यादित बनाउनेतर्फ सरकारको पहल आवश्यक छ । ठूलो मात्रामा रेमिटान्स भित्र्याउने मुलुकहरु मिली आफ्ना कामदारको हित प्रबद्र्धनमा ध्यान दिनुपर्छ । पुँजी र प्रविधिको जस्तै श्रमको स्वतन्त्र आप्रवाहका पक्षमा नेपालले जोड दिनु आवश्यक छ ।
अन्य कार्यहरु
सरकारी प्रयासमा वैदेशिक रोजगारीमा जाने कानूनी व्यवस्थालाई कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । हालसम्म कुवेत, कतार, बहराइन, कोरिया र जापानमा कामदार पठाउने सम्झौता सरकारी स्तरमा भएको छ । यस्तो सम्झौता अन्य मुलुकसँग पनि गरिनु आवश्यक छ । वैदेशिक रोजगारको अवसरलाई निजी क्षेत्रको जिम्मामा मात्र छोड्नु हुँदैन । राजदूतावास र श्रम सहचारीको प्रभावकारितमा वृद्धि गराउनु आवश्यक छ । वैदेशिक रोजगारका लागि विदेश गएका नागरिकलाई विभिन्न किसिमका शोषणबाट बचाउन सरकारले पहल गर्नुपर्छ ।

वैदेशिक रोजगारमा जान चाहने निश्चित वर्ग र क्षेत्रका कामदारहरुलाई सरल ब्याजदरमा कर्जाको व्यवस्था गरिएको छ । कामदारको वास्तविक लागत र औपचारिक लागत फरक पर्न जाने भएकाले बैंकबाट प्रवाहित कर्जा व्यवस्था प्रभावकारी हुन सकेको छैन । वैदेशिक रोजगार व्यवसायलाई पारदर्शी र बैंकका कर्जा योजनालाई व्यवहारिक बनाएर यस्तो कर्जा सुविधालाई पारदर्शी बनाइनु पर्छ ।
कम ज्यालादर, नेपालमा पैसा पठाउने अनौपचारिक माध्यमको अवलम्बन, रेमिटान्स कम्पनीको महँगो शुल्क, कतिपय मुलुकमा औपचारिक माध्यमबाट रकम पठाउने व्यवस्थाको अभाव आदि कारणले नेपालमा अपेक्षित रेमिटान्स प्राप्त हुन सकेको छैन । यसतर्फ नियामक निकायको ध्यान जानु आवश्यक छ ।
रेमिटान्सको व्यवस्थापन
रेमिटान्सको प्राप्ति तथा परिचालनमा उचित ध्यान जानु आवश्यक छ । मुलुकमा भित्रिएको रेमिटान्सको ७९ प्रतिशत अंश उपभोगमा खर्च हुने गरेको छ । अदक्ष कामदारले पठाएको विप्रेषणको सानो रकम गरिबीमा रहेको परिवारले उपयोग गर्दा यस्तो तथ्याङ्क प्राप्त भएको हुनसक्छ । यसबाट जीवनस्तरमा वृद्धि भएको छ । यो उपलब्धि हो । तर विस्तारै रेमिटान्स प्राप्त गर्ने समूहलाई उत्पादनका लागि प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । विदेशबाट परिवारले पठाएको रकमलाई पुँजीको रुपमा परिचालन गरी त्यसबाट प्राप्त प्रतिफललाई उपभोग गर्ने गरी रेमिटान्सको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । गैर सरकारी सँस्था र सहकारीहरुले यस कार्यमा सफलता प्राप्त गर्न सक्छन् ।
अन्त्यमा
वैदेशिक रोजगार आजको आवश्यकता हो । यसबाट आर्जित रेमिटान्सले आजको अर्थतन्त्र धानिएको छ । तर वैदेशिक रोजगारलाई उत्तम विकल्पको रुपमा स्वीकार गरिनुहुन्न । देशमा राजनैतिक अस्थिरता, द्वन्द्व तथा लगानीको वातावरणमा आएको ह्रासका कारण मुलुकभित्र रोजगारी सिर्जना हुन नसकेको अवस्थामा मात्र यस विकल्पको प्रयोग गरिएको तर्फ सबै सचेत हुनुपर्छ । रोजगार र स्वरोजगारको अवसर मिलेको अवस्थामा वैदेशिक रोजगारमा गएका व्यक्ति नेपाल फर्केका उदाहरणहरु उत्साहजनक छन् । वैदेशिक रोजगार र रेमिटान्सले पारेका नकारात्मक असरलाई न्यूनीकरण गर्दै यी स्रोतका सकारात्मक र प्रभावकारी उपयोगमा सबैले ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

0 comments

Kedar Acharya

Blog Archive

Followers

Whats About Me Then??

Total Pageviews

Translate

शान्ता चौधरीको जीवन—दर्शन

राइट टु रिजेक्टमा फरक मत

वैदेशिक रोजगारको सेरोफेरो